Psychologia

Co nas brzydzi?

(C) Zdjęcie www.flickr.com by StuandGravy
(C) Zdjęcie www.flickr.com by StuandGravy

Do tej pory udowodniono, że nieetyczne zachowania spostrzegane są jako nieczyste i motywują ludzi do fizycznego oczyszczenia. Michał Parzuchowski, Konrad Bocian i Wiesław Baryła1 z sopockiego wydziału Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej przekonują, że wystarczy pomyśleć o niemoralnym zachowaniu drugiej osoby, aby produkty czyszczące stały się nam bardziej potrzebne.

W pierwszym eksperymencie badacze poprosili 30 mężczyzn i 30 kobiet o wyobrażenie sobie najdokładniej jak potrafią jednej z trzech osób: pedofila, sekretarki lub zakonnika. Po upływie 5 minut i wypisaniu przez uczestników sześciu charakterystycznych cech przywoływanej w pamięci osoby, zaproszono je do badania marketingowego. W czasie jego trwania badane osoby oceniały w jakim stopniu pożądają każdego z dziesięciu przedstawionych im produktów. Na przykład w grupie przedmiotów czyszczących znalazł się żel pod prysznic Nivea, proszek do prania Ariel czy płyn do mycia szyb Clin. W grupie kontrolnej pojawił się ketchup Heinz, karteczki samoprzylepne Post-it, a także marker permanentny Staedtler. Na koniec uczestnicy wypełniali kwestionariusz mierzący poziom ich samooceny oraz przypisywali sobie cechy moralne.

Okazało się, że osoby myślące o niemoralnym zachowaniu pedofila pożądały produktów czyszczących istotnie częściej niż osoby z grupy wyobrażającej sobie sekretarkę lub księdza. W przypadku produktów ogólnych czyli nieczyszczących nie zaobserwowano takiego mechanizmu. Przywołanie w myślach kategorii pedofila nie zmieniło także samooceny badanych oraz nie wpłynęło na stopień w jaki przypisywali sobie moralność. – Przywołanie w pamięci zachowania, które powszechnie wzbudza obrzydzenie, może osłabić poczucie moralnej czystości. W ten sposób powstaje silny motyw polegający na potrzebie fizycznego oczyszczenia – tłumaczy dr Parzuchowski.

W drugim eksperymencie psychologowie przenieśli badanie w naturalne warunki, prosząc ponad 150 studentów o wypełnienie krótkiego kwestionariusza postaw. Grupa, w której badacze chcieli wzbudzić motyw fizycznego oczyszczenia definiowała postawy wobec pedofila, gdy grupa kontrolna miała za zadanie zrobić dokładnie to samo w przypadku altruisty. Uczestnicy wypełniali zawsze tylko jeden rodzaj kwestionariusza  i robili to  w trakcie pięciu ostatnich minut wykładu. Zaraz po oddaniu wypełnionego formularza każdy wychodzący z auli student musiał minąć znajdujące się obok toalety. Drugi badacz obserwował ich wejście i za pomocą ręcznego licznika zliczał liczbę osób, które weszły do środka. Zgodnie z wynikami pierwszego badania, porównanie liczby osób, które myślały o pedofilu z osobami, które myślały o altruiście wykazało, że w pierwszej grupie doszło do wyraźnego wzrostu osób, które wybrały się do toalety. W grupie postaw wobec altruisty 9% osób (8  z 91) udało się do toalet, gdy pod wpływem myśli o pedofilu odsetek ten wzrósł do 23% (16 z 71 osób).

Taki wzór wyników jest zgodny z teorią magii sympatycznej odkrytej przez Paula Rozina w latach 80. Magia sympatyczna zakłada, że ludzie dokonują wniosków na podstawie zarażania się obiektów. Oznacza to, że obiekty mogą przenosić na siebie swoje właściwości nawet jeśli kontakt fizyczny między nimi został zerwany. – W ten sposób myślenie o niemoralnym zachowaniu pedofila zaraża nas wstrętem, który powstaje w odpowiedzi na wyobrażenie sobie zachowania pedofila. W efekcie szukamy sposobów na odzyskanie moralnej równowagi, a jednym z nich jest fizyczne oczyszczenie – podsumowuje dr Parzuchowski. W 2006 roku zespół psychologów pod kierownictwem Chen-Bo Zhong udowodnił, że fizyczne oczyszczenie w postaci umycia rąk, pomaga nam uwolnić się z poczucia winy, wywołanego nieuczciwym zachowaniem.

Uzyskane przez badaczy wyniki sugerują, że „grzechy myślowe” mogą mieć bardzo subtelne działanie. – Wystarczy jedynie pomyśleć o czymś grzesznym aby odczuwać potrzebę fizycznego oczyszczenia – komentuje dr Parzuchowski.

1 Dzisiejszy tekst jest wyjątkowy. Powyższe wyniki w 2/3 są autorstwa redaktorów badania.net :-) Wybaczcie prywatę, choć staramy się być obiektywni, więc jak zwykle opisujemy nasze badania „z drugiej ręki”.
Więcej informacji:
Parzuchowski, M., Bocian, K., Baryła, W. (2012). Aktywizacja stereotypu osoby niemoralnej nasila motyw czystości. Psychologia Społeczna, 7 (23), 297–306.
(C) Zdjęcie www.flickr.com by StuandGravy
Print Friendly

O autorze

Konrad Bocian

Absolwent Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej w Sopocie oraz doktorant Interdyscyplinarnych Studiów Doktoranckich SWPS. Jego zainteresowania naukowe skupiają się wokół psychologii moralności, wpływu języka na poznanie i emocje oraz agresji. W wolnym czasie fan serii PES, magazynu Polityka, kolarstwa górskiego oraz pokera w wersji Texas Hold'em.

  • Poyu

    „Przywołanie w pamięci zachowania, które powszechnie wzbudza obrzydzenie, może osłabić poczucie moralnej czystości”

    Na czym Pan opiera to przekonanie?

    „W ten sposób myślenie o niemoralnym zachowaniu pedofila zaraża nas
    wstrętem, który powstaje w odpowiedzi na wyobrażenie sobie zachowania
    pedofila. W efekcie szukamy sposobów na odzyskanie moralnej równowagi, a jednym z nich jest fizyczne oczyszczenie”

    A co ma wspólnego nasza moralność ze wstrętem do pedofila (lub jego czynów)? Czemu odczucie to mielibyśmy przenosić na siebie? Czy fizyczne oczyszczenie nie pasuje bardziej do zmywania własnych win wobec innych ludzi lub z poczucia wstrętu względem własnej osoby?

    „W grupie postaw wobec altruisty 9% osób (8 z 91) udało się do toalet,
    gdy pod wpływem myśli o pedofilu odsetek ten wzrósł do 23% (16 z 71
    osób).”

    Jeśli byli to studenci psychologii, to przecież znane są im różne pojęcia, sytuacje, badania, wzorce zachowań, które mogłyby w sposób nieświadomy zasugerować oczekiwane zachowanie, które z kolei podpasowało akurat badaczom pod hipotezę wyjściową.

    • mparzuchowski

      Zadajesz bardzo dobre pytania (o wszystkie wazne a brakujace w tym krotkim streszczeniu luki w dowodzeniu), ale sensowna odpowiedz na kazde z nich wymagalaby przytoczenia prawie calej publikacji – zglos sie prosze mailem na adres redakcji to odesle ci pelne omowienie naszego badania.

      Tymczasem odpowiem Ci tylko wyczerpująco na pierwsze pytanie.

      „Przywołanie w pamięci zachowania, które powszechnie wzbudza obrzydzenie, może osłabić poczucie moralnej czystości” Na czym Pan opiera to przekonanie?

      Wstręt może zwiększać zapotrzebowanie na doświadczanie czystości zarówno na poziomie fizycznym, jak i psychicznym. Wstręt wywołać mogą nawet abstrakcyjne sygnały potencjalnego zanieczyszczenia organizmu (Rozin i in., 2008). Doświadczenie wstrętu sygnalizuje, że powinniśmy unikać przedmiotów, zachowań, a nawet ludzi w celu utrzymania zadowalającego poziomu „czystości”.
      Badani odczuwali większy wstręt w stosunku do przedmiotów i osób, które mogły być nosicielami chorób (Curtis i in., 2004). Co ważne, emocja wstrętu, nawet gdy
      wywoływana jest w sposób nieświadomy dla badanego, wpływa na surowość wydawanych sądów moralnych (Schnall, Haidt, Clore i Jordan, 2008). W eksperymentach Schnall i współpracowników skażenie otoczenia (za pomocą przykrego zapachu lub ubrudzeniem biurka, przy którym siedzieli uczestnicy badania) zaostrzało oceny moralne w porównaniu do warunków, w których uczestnicy pracowali w czystości. Co ciekawe, możliwy jest również odwrotny kierunek tej relacji – zabiegi higieniczne, które łagodzą wstręt fi zyczny, mogą redukować reakcje obrzydzenia w obliczu łamania zasad moralnych (Zhong i Liljenquist, 2006). Chen-Bo Zhong i Katie Liljenquist (2006) wykazali, że czystość fi zyczna jest powiązana z czystością psychiczną, wyrażającą się w domenie moralności. W jednym z trzech eksperymentów osoby przypominały sobie niemoralne lub moralne zachowanie, w dalszej zaś części badania proszono je o uzupełnienie luk w słowach, które po wstawieniu brakującej litery mogły utworzyć słowo związane z czystością lub słowo neutralne. Jak się okazało, wspominanie niemoralnego uczynku (w porównaniu do grupy, która przypominała sobie swoje zachowanie moralne) skutkowało większą dostępnością kategorii słów związanych z czyszczeniem (Zhong i Liljenquist, 2006). Taki kierunek relacji udało się wykazać również Simone Schnall, która dowiodła, że prymowanie słów związanych z czystością prowadziło do łagodzenia sądów moralnych, natomiast umycie rąk po doświadczeniu emocji wstrętu osłabiało rygorystyczność tych sądów (Schnall, Benton i Harvey, 2008). W badaniach Zhonga, Strejcek i Sivanathan (2010) uczestnicy byli proszeni o wyczyszczenie dłoni nawilżoną chusteczką przed użyciem komputera. W rezultacie, w porównaniu do grupy, która nie miała możliwości umycia rąk, badani surowiej oceniali takie problemy społeczne, jak śmiecenie, palenie papierosów czy wulgarny język. Co więcej, samo myślenie o sobie jako osobie czystej fi zycznie wpływało na poznanie badanych w ten sam sposób, co fi zyczny akt oczyszczenia, prowadząc do zaostrzenia sądów moralnych w porównaniu do grupy kontrolnej (Zhong i in., 2010). Już samo przypomnienie o normie czystości fizycznej za pomocą subtelnej informacji o nakazie mycia rąk w laboratorium może prowadzić do większego konserwatyzmu politycznego oraz wydawania surowszych ocen moralnych w stosunku do osób nieprzestrzegających czystości seksualnej (Helzer i Pizzaro, 2011). Zgodnie z wynikami wcześniejszych badań zakładamy, że przywołanie do świadomości stereotypu osoby niemoralnej (np. oszust fi nansowy, sutener czy pedofil) wzbudza poczucie wstrętu. Zakładamy, że wyobrażenie sobie zachowania pedofi la może następnie prowadzić do zwiększonego motywu utrzymania czystości fi zycznej. W naszych badaniach chcieliśmy wykazać, że reakcję wstrętu może wywołać samo myślenie o osobach, których zachowanie łamie normy moralne. Oczekiwaliśmy, że aktywizowanie kategorii osób niemoralnych będzie prowadziło do zwiększonej chęci posiadania środków zapewniających czystość, a w konsekwencji – do zachowania, które w bezpośredni sposób pozwala czystość odbudować. Zakładaliśmy, że aktywizowanie negatywnej reprezentacji osoby, której zachowanie wzbudza wstręt, skutkuje motywem ochrony czystości fi zycznej, psychicznej i moralnej. Badania miały zatem prowadzić do wniosku, że związek między skażeniem fizycznym oraz skażeniem moralnym jest przesłanką do twierdzenia, iż przywołanie nieczystego zachowania innej osoby może
      motywować jednostkę do odczuwania motywacji do oczyszczenia ciała.

      • Poyu

        Dziękuję za odpowiedź. Mail zgłoszeniowy wysłany :)