Psychologia

Pobudź swoją twórczość

(C) www.flickr.com by heipei
(C) www.flickr.com by heipei

Wybitni twórcy często cierpieli z powodu trudnych wydarzeń. Chcesz być równie kreatywny? Doświadczenie tragedii życiowej wcale nie jest do tego niezbędne! Pomocna w przełamaniu sztywności myślenia może być np. wirtualna butelka, która nagle zacznie sama unosić się w powietrzu. Możesz też zrobić sobie kanapkę w nietypowy sposób, najpierw kładąc ser na talerzu, a potem przylepiając do niego chleb posmarowany masłem. Brzmi niewiarygodnie? Naukowe odkrycia ukazały się drukiem w prestiżowym Journal of Experimental Social Psychology.

Informacje o trudnym dzieciństwie wielkich twórców, o ich zmaganiach z biedą i odrzuceniem społecznym nie są dla nas niczym zaskakującym. W porównaniu do reszty populacji, jednostki wybitnie twórcze często doświadczają niespodziewanych i nietypowych życiowych zdarzeń: wcześnie tracą rodziców albo są imigrantami. Czy w tych wydarzeniach tkwi coś, co sprzyja twórczości jednostki?

Simon Ritter z Radboud University Nijmegen wraz ze współpracownikami postanowili nazwać takie wydarzenia mianem „urozmaicających przeżyć”. Są one wysoce nieprzewidywalne i nietypowe; w dodatku jednostka silnie angażuje się w ich przeżywanie, co sprzyja przekraczaniu granic normalności i typowości. Wpływ tych wydarzeń na myślenie twórcze przejawia się poprzez zwiększenie giętkości poznawczej. Jest to zdolność do przełamania wypracowanych, sprawdzonych schematów i pokonania sztywności myślenia. Umożliwia ona dokonanie odległych i nowych skojarzeń pomiędzy pomysłami. Giętkość myślenia uznawana jest za poznawczy rdzeń twórczości, a wyniki w zakresie giętkości w Teście Niezwykłych Zastosowań Guilforda są związane z ponadprzeciętnymi twórczymi osiągnięciami.

W pierwszym eksperymencie wzięło udział 61 studentów, których przypisano do jednej z trzech grup eksperymentalnych: (1) aktywnych i nieoczekiwanych wydarzeń, (2) aktywnych i normalnych wydarzeń oraz (3) biernych i nieoczekiwanych wydarzeń. Badanym z grupy pierwszej zafundowano prawdziwą przygodę podważającą prawa fizyki. Odbyła się ona w wirtualnym świecie, który odwzorowywał uniwersytecką kawiarnię. Pierwsze przeżycie miało na celu zaburzenie odczucia perspektywy. Podczas gdy uczestnicy zbliżali się do walizki stojącej na stole, jej rozmiar się zmniejszał. Gdy uczestnicy oddalali się od walizki, jej rozmiar się powiększał. Druga sytuacja wywoływała złudzenie związane z prędkością – z każdym krokiem uczestnikom wydawało się, że idą dużo szybciej, niż wskazywałaby na to szybkość ich kroków. W trzecim zdarzeniu studenci podchodzili do stolika. Na środku mebla stał samochodzik, a na jego krawędzi butelka. Gdy uczestnicy zbliżyli się do stolika, samochodzik ruszał w stronę butelki. W momencie uderzenia butelka nie spadała ze stołu, tylko zaczynała powoli unosić się w górę. Uczestnicy w grupie drugiej doświadczyli „normalnych” odpowiedników opisanych sytuacji. Badani z grupy „biernych i nieoczekiwanych wydarzeń” nie zagłębiali się sami w wirtualną rzeczywistość, tylko oglądali film ukazujący opisywane sytuacje. Następnie studenci wypełnili Test Niezwykłych Zastosowań, w którym przez dwie minuty wymyślali jak najwięcej odpowiedzi na pytanie „Co wydaje dźwięk?”. Giętkość myślenia oceniali dwaj sędziowie kompetentni poprzez przydzielenie pomysłów osób badanych do różnych kategorii. Na koniec skontrolowano nastrój uczestników.

Wyniki wyraźnie wskazują na to, że na giętkość myślenia najkorzystniej wpływa aktywne doświadczanie nieoczekiwanych wydarzeń. Studenci z tej grupy cechowali się większą giętkością myślenia, niż uczestnicy z grupy aktywnych i normalnych wydarzeń oraz biernych i nieoczekiwanych wydarzeń. Nastrój badanych nie wpłynął na uzyskane wyniki.

Aby doprecyzować swoje odkrycia, naukowcy postanowili przeprowadzić kolejny eksperyment. Skupili się w nim na tzw. zaburzaniu schematów. Cechą wspólną nietypowych i nieoczekiwanych wydarzeń, a także wczesnej utraty rodziny, mieszkania za granicą i podważania praw fizyki jest to, że podważają one ugruntowane, sprawdzone schematy i poglądy o funkcjonowaniu świata (więcej o tym pisaliśmy w artykule o Modelu Podtrzymywania Znaczenia). Jednak czy minimalne zaburzenie schematów, niezwiązane z ważnymi obszarami życia, też jest w stanie poprawić giętkość myślenia?

Aby odpowiedzieć na to pytanie, zaproszono 81 studentów do udziału w drugim eksperymencie. Uczestników przydzielono do jednego z czterech warunków eksperymentalnych: (1) aktywnego zaburzenia schematów, (2) aktywnego potwierdzenia schematów, (3) biernego zaburzenia schematów, (4) biernego potwierdzenia schematów. Wszyscy uczestnicy mieli do czynienia z codzienną aktywnością – przygotowywaniem kanapki z masłem i czekoladowymi chrupkami (popularne danie śniadaniowe w Holandii). Studenci w „aktywnych” warunkach sami przygotowywali kanapkę, wykonując kolejne polecenia wyświetlane na ekranie monitora. Natomiast w „biernych” warunkach uczestnicy oglądali film ukazujący te same czynności, które badani sami wykonywali w „aktywnych warunkach”. W warunku aktywnego zaburzenia schematów kolejność przygotowywania kanapki została odwrócona: studenci najpierw nakładali czekoladowe chrupki na talerz, a następnie przykładali kanapkę stroną posmarowaną masłem do chrupek.
W kolejnym etapie giętkość myślenia uczestników została zmierzona w identyczny sposób, jak w pierwszym eksperymencie; podobnie było z oceną giętkości. Dodatkowym zadaniem było wymyślenie nowych zastosowań cegły. Nastrój badanych został ponownie skontrolowany.

Wyniki jednoznacznie potwierdzają hipotezy badaczy: aktywne przeżywanie zaburzeń schematów poprawia giętkość myślenia. Uczestnicy w pozostałych warunkach uzyskali niższe wyniki w ocenie giętkości, zarówno w odpowiedzi na pytanie „Co wydaje dźwięk?”, jak i w zastosowaniach cegły.

Wnioski płynące z badań wskazują, że przeżywanie nietypowych i nieoczekiwanych wydarzeń w wirtualnej rzeczywistości, jak również minimalne zaburzenia schematów zwiększają giętkość poznawczą. W praktyce odnosi się to do imigracji, której dobroczynny wpływ na wielkie twórcze dokonania udowodniono we wcześniejszych badaniach. Imigranci mogą również stymulować twórczość tubylców. Kultywując zwyczaje ze swojego kraju i wprowadzając w życie nowe pomysły, urozmaicają przeżycia rodowitych mieszkańców. Odkrycia mogą się też przyczynić do rozwoju biznesu, polityki i nauki, dzięki wprowadzeniu behawioralnych i poznawczych strategii zwiększających giętkość poznawczą.

Więcej informacji:
Ritter, S. M., Damian, R., Simonton, D., van Baaren, R. B., Strick, M., Derks, J., & Dijksterhuis, A. (2012). Diversifying experiences enhance cognitive flexibility. Journal Of Experimental Social Psychology, 48(4), 961-964. doi:10.1016/j.jesp.2012.02.009
Zdjęcie (C) www.flickr.com by heipei
Print Friendly, PDF & Email

O autorze

Marta Wrońska

Absolwentka psychologii Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej w Sopocie oraz Junior Researcher Programme w ramach EFPSA, muzyk-instrumentalista. W SWPS realizuje projekt "Wyznaczniki zmian stanów uwagi w procesie twórczym" w ramach Diamentowego Grantu. Studiowała grę na fortepianie w Akademii Muzycznej w Gdańsku. Nieustannie próbuje połączyć swoje dwie największe pasje, zagłębiając się w psychologię twórczości, muzyki i sztuki. Od czasu do czasu chętnie zwiedza świat Tolkiena.