Dominika Klimek

Samotna starość

Samotność jest stanem, któremu towarzyszą negatywne uczucia, lęk, smutek, a nawet depresja. Osamotnienie jest jeszcze bardziej bolesne, gdy człowiek jest w starszym wieku, zostaje sam, bez rodziny, przyjaciół, pomocy w trudnym dla siebie czasie. Dlatego też samotność u starszych osób może się przyczynić do wielu fizycznych i psychicznych problemów ze zdrowiem, a nawet chęci własnej śmierci (np. Heikkinen & Kauppinen, 2011; Iecovich, Jacobs, & Stessman, 2011). Zespół szwedzkich naukowców (Lena Dahlberg, Lars Anderssonc , Kevin J. McKeeb i Carin Lennartsson) postanowił zbadać to zjawisko skupiając się na dwóch głównych pytaniach: czy i jakie zmiany w poczuciu osamotnienia zachodzą wraz z wiekiem oraz jakie są czynniki, dzięki którym można przewidzieć poczucie samotności. Wyniki ich badania prowadzonego w latach 2004-2011 zostały opublikowane na łamach Aging & Mental Health.

Czym jest dobra starość?

Już od pewnego czasu naukowcy starają się dociec co leży u podłoża pozytywnego, dobrego starzenia się i jakie elementy muszą zaistnieć, by osoba starsza oceniła proces swojego starzenia się jako pomyślny. W wyniku badań wyróżniono główne istotne obszary, które starsze osoby biorą pod uwagę w ocenie swojego życia i starości. Są to obszary związane z funkcjonowaniem fizycznym, zasobami poznawczymi, stanem psychicznym i życiem społecznym. Niedawne badania przeprowadzone przez fiński zespół (Nosraty, Jylhä, Raittila, Lumme-Sandt) i opublikowane w Journal of Aging Studies, wyróżniły kolejne czynniki, które w dotychczasowej literaturze prawie nie występowały. Są to: okoliczności życiowe, niezależność i dobra śmierć.

Czuję się młodziej niż wyglądam!

Celem badania przeprowadzonego przez trzy badaczki z Uniwersytetu w Białymstoku (Mirucka, Bielecka, Kisielewska) i opublikowanego niedawno w Personality and Individual Differences było zbadanie związku pomiędzy subiektywnie postrzeganym wiekiem osób starszych a ich orientacją pozytywną. Wyniki pokazały, że większość starszych ludzi czuła się dużo młodsza, niż rzeczywiście była, a subiektywnie postrzegany wiek lepiej przewidywał stopień pozytywnego nastawienia, niż wiek chronologiczny.

Pozytywna orientacja jest tendencją do zauważania, skupiania się i przywiązywania wagi do pozytywnych elementów w życiu, własnym doświadczeniu czy w sobie samym (Caprara, 2009). Łączy w sobie 3 aspekty: samoocenę, optymizm i satysfakcję z życia. Zgodnie z Teorią Orientacji Pozytywnej, optymistyczny obraz samego siebie, własnego życia i przyszłości pomaga efektywnie radzić sobie z życiowymi wyzwaniami, porażkami czy stratami (Caprara, 2009).

Starość czy świadomość upływającego czasu?

Większość badań nad „efektem pozytywności”, czyli preferencją bodźców pozytywnych u osób starszych związaną z postrzeganiem czasu, opierała się na porównaniu naturalnie występujących grup wiekowych: młodsi vs. starsi. Niestety taki dobór grup nie pozwalał na odróżnienie, który z czynników, wiek czy perspektywa czasowa, ma wpływ na preferencję pozytywności. Wśród badaczy, którzy postanowili zająć się tym tematem znaleźli się polscy naukowcy pod przewodnictwem profesora J. B. Nezleka, którzy swój eksperyment opublikowali na łamach Psychological Reports: Mental & Physical Health. Wyniki ich badania pokazały, że ograniczenie perspektywy czasowej u osób młodych wywołuje efekt pozytywności, co tym samym wskazuje na znaczenie sposobu postrzegania czasu, a nie wieku, w preferencji bodźców pozytywnych.

Pozytywni seniorzy

Profesor Derek M. Isaacowitz i jego współpracownicy postanowili wykorzystać metodę eye-trackingu do zbadania „efektu pozytywności” występującego u osób starszych. W ich badaniu, opublikowanym na łamach Psychology and Aging, starsi dorośli dłużej patrzyli na twarze wyrażające radość i unikali patrzenia na twarze wyrażające złość. Natomiast młodsi dorośli woleli twarze wyrażające strach. Co leży u podłoża tego zaskakującego zjawiska?

Według teorii selektywności emocjonalnej autorstwa Carstensena, Isaacowitz i Charlesa, to jak postrzegamy naszą przyszłość determinuje aktywności, jakich się podejmujemy. Jeżeli przyszłość jawi się nam jako nieograniczona, pełna możliwości, to jesteśmy zmotywowani do tego, by dążyć do celów, które dadzą nam długofalowe korzyści (np. edukacja). Natomiast jeśli postrzegamy przyszłość jako ograniczoną, skupiamy się na celach, które przynoszą efekty w teraźniejszości (np. cele emocjonalne, takie jak dobre samopoczucie, unikanie negatywnych emocji).

Starzenie się a skłonność do ryzyka

Czy osoby w starszym wieku są mniej, czy też bardziej skłonne do podejmowania ryzyka? W najnowszym badaniu opublikowanym na łamach Frontiers in Psychology polscy badacze analizują wpływ wieku na tolerancję ryzyka i efektywność podejmowanych decyzji. Autorzy wykorzystują laboratoryjne zadanie behawioralne, w którym wraz z wiekiem skłonność do podejmowania ryzykownych decyzji zdecydowanie maleje. Jednocześnie, osoby starsze zachowują efektywność procesów intuicyjnych (bazujących na doświadczeniach życiowych), dzięki czemu doświadczenie porażek albo sukcesów podobnie wpływa na poziom ryzyka w dalszych decyzjach podejmowanych przez osoby w obu grupach wiekowych.

Emocje wypisane na twarzy

Czy zasłonięcie oczu mogłoby ułatwiać odczytywanie emocji z twarzy? Wydawałoby się, że wprost przeciwnie - im więcej źródeł ekspresji tym łatwiej możemy zrozumieć cudze emocje. Jednakże, jak pokazują badania opublikowane na łamach Cognition, trzylatki lepiej rozpoznają emocje drugiej osoby, gdy nie widzą jej oczu!

Pomimo wielu badań na temat rozpoznawania emocji z twarzy, naukowcy wciąż nie są zgodni co do tego w jakim wieku osiągamy poziom tej umiejętności typowy dla osób dorosłych. W celu szczegółowego zbadania tego procesu, zespół badaczy pod przewodnictwem profesor Debi Roberson z Uniwersytetu w Essex przeprowadzili trzy badania z udziałem osób w różnym wieku, manipulując w nich dostępnością informacji pochodzących z różnych części twarzy.

Seniorzy częściej stereotypizują?

Czy osoby starsze, częściej niż osoby młodsze, posługują się stereotypami? Takie pytanie zadali sobie polscy badacze z Uniwersytetu Jagiellońskiego (Gabriela Czarnek, Małgorzata Kossowska) oraz Uniwersytetu SWPS (Grzegorz Sędek). Dodatkowo, chcieli się dowiedzieć jakie znaczenie ma to, kto jest przedmiotem tego stereotypu (grupa własna vs. grupa obca). Co się okazało? Wyniki pokazały, że seniorzy, w porównaniu do osób młodszych, rzeczywiście częściej używali stereotypów, ale tylko wobec członków grupy obcej (czyli osób młodszych), a nie swojej (czyli osób starszych).

Niepoprawni seniorzy

Czy starość kojarzy Ci się z taktownym, kulturalnym zachowaniem i wyważonymi reakcjami? Badanie przeprowadzone przez profesor Julie Henry oraz współpracowników, pokazuje, że taki obraz starszych ludzi jest błędny.

Autorzy zbadali 111 osób w wieku od 33 do 95 lat pod względem poziomu niestosownych zachowań, mierzonych na dwa sposoby. Pierwszym z nich była ocena ich codziennego zachowania dokonana przez najbliższych przyjaciół albo współmałżonków. Drugi pomiar odbył się podczas eksperymentu i była to ocena reakcji osób badanych na niespodziewaną sytuację mogącą powodować niesmak i dezaprobatę społeczną. W przypadku obu tych miar osoby starsze wykazały wyższy poziom niestosownych zachowań, w porównaniu do osób młodszych.

Motywowana empatia seniorów

Chińsko - amerykański zespół badaczy wziął pod lupę następujący paradoks: z jednej strony, liczne badania pokazują, że z wiekiem występują deficyty poznawcze w zdolności do przyjmowania czyjejś perspektywy, a z drugiej strony, osoby starsze utrzymują bliższe i bardziej satysfakcjonujące relacje z innymi ludźmi, w porównaniu do osób młodszych (a posiadanie i utrzymywanie takich relacji wiąże się z umiejętnością zrozumienia drugiej osoby, czyli przyjęcia jej perspektywy). Wytłumaczenie tych wyników okazało się zaskakujące: seniorzy, pomimo stwierdzonych deficytów, są w stanie zrozumieć i wczuć się w sytuację drugiej osoby, jednak żeby to zrobili muszą po prostu… chcieć.