Biologia

Dlaczego delfiny mają tak duże mózgi, czyli co nieco o ewolucji mózgu u zębowców

Walenie (cetacea) są, obok naczelnych, stworzeniami o największej wielkości względnej mózgu. Wśród nich wyróżniają się zębowce (odontoceti), do których należą m.in. delfiny, zyfie oraz kaszaloty. Dane anatomiczne stwierdzają nie tylko wysokie wartości współczynnika encefalizacji (stosunku wielkości mózgu do rozmiarów ciała, Gingerich, 2015), ale i odpowiednio większą ilość neuronów oraz komórek glejowych w korze nowej w porównaniu do naczelnych, wśród nich człowieka (Mortensen i in., 2014).

Stworzenia te cechują się inteligencją, są znane ze zdolności do echolokacji oraz złożonych procesów komunikacyjnych (choć akurat to fiszbinowce – druga grupa waleni tworzy słynne pieśni), potrafią również używać narzędzi (Krützen i in., 2005). Wiele gatunków prowadzi też bogate życie społeczne. Wśród czynników, które mogły wpłynąć na wyewoluowanie tak dużych mózgów u waleni naukowcy wyróżniają zwyczaje żywieniowe, echolokację oraz złożone życie społeczne. Włoski zespół (Serio i in., 2019) zbadał trendy ewolucyjne we względnej wielkości oraz masie mózgu waleni, za pomocą metody porównań filogenetycznych (Castiglione i in., 2018). W swoich analizach uwzględnili dane dotyczące całej linii ewolucyjnej waleni, a więc gatunki żyjące i wymarłe, a szczególną uwagę zwrócili na porównanie zębowców z pozostałymi waleniami (fiszbinowcami i wymarłymi prawaleniami) oraz różnice w sposobie odżywiania się.

Dyskusyjna prawdziwość wspomnień

Czy można sprawić, że nasze wspomnienie będzie składało się nie tylko z tego, czego faktycznie doświadczyliśmy i co obserwowaliśmy? Zdaniem badaczy dość często ubogacamy swoje wspomnienia i dochodzi do indukcji - przemieszania treści wspomnienia z innymi rejestrami funkcjonowania poznawczego. Zdaniem badaczy problem indukowanych wspomnień jest jednym z najtrudniejszych, z jakim idzie się mierzyć w psychologii kryminalistycznej, ponieważ utrudnia to jednoznaczne stwierdzenie czy zeznanie świadka są wiarygodne.

Co może być czynnikiem łatwiejszego podlegania indukcji? Siła i charakter relacji emocjonalnych między odbiorcą a nadawcą. Ważny jest też wiek, kompetencje emocjonalne, osobowe, intelektualne, stosunek do osoby indukującej, także podwyższony neurotyzm, psychotyzm, skłonności histrioniczne i wiele innych. Silne, trudne emocjonalnie zdarzenie także utrudnia precyzjne odtworzenie zdarzenia. Arnetzen twierdzi, że stwierdzenie czy zeznanie jest oparte na przeżyciu lub wyobrażeniu stanowi podstawowy warunek oceny jako wiarygodnego. Zdarzenie silne emocjonalnie jest trudne do precyzyjnego odtworzenia (stąd też zbyt precyzyjne zeznanie wzbudza wątpliwości), tak samo jak doświadczenie sytuacji nowej, wykraczającej poza dotychczasowe doświadczenia.

Jakie czynniki warunkują kształtowanie się orientacji seksualnej?

Kwestia orientacji seksualnej, jej źródeł i uwarunkowań, jest w Polsce od pewnego czasu przedmiotem gorącej debaty publicznej. W większości dyskusje te prowadzone są w oderwaniu od zgromadzonej na ten temat wiedzy lub bazują na przekonaniach moralnych dyskutantów. W przestrzeni publicznej pojawiają się opinie dotyczące swoistej „mody” na przynależność do orientacji mniejszościowej (homoseksualnej, biseksualnej) czy możliwości swobodnego „wyboru” swoich preferencji w tym zakresie w ciągu życia. Swoistą odmianą tego typu argumentacji jest również podniesiona do pozycji aktów prawnych próba obrony lokalnych społeczności przed tak zwaną „ideologią LGBT”. To określenie według osób, które się nim posługują, odnosi się do zbioru działań organizacji skupiających przedstawicieli grup mniejszościowych mających na celu demoralizację osób młodych (w domyśle skłaniającą ich do zmiany orientacji seksualnej).

O genetycznych podstawach uzależnienia od alkoholu

Dzisiejszy wpis dotyczy genetycznych uwarunkowań uzależnienia od alkoholu oraz zastosowania podejścia analitycznego o nazwie randomizacja mendlowska. Okazją zaś niedawna publikacja w Nature Neuroscience autorstwa Zhou i współpracowników (https://go.nature.com/2XbeodC).

Wspomniani badacze dokonali meta-analizy całościowych genomowych badań asocjacyjnych (GWAS) dla uzależnienia i problemowego używania alkoholu. Analizy objęły łącznie dane genetyczne i fenotypowe pochodzące od ponad 435 tysięcy osób pochodzenia europejskiego. Wśród genów powiązanych z alkoholizmem znalazły się dobrze już znane nauce — jak te kodujące podjednostki dehydrogenazy alkoholowej, odpowiedzialnej za przekształcanie etanolu w aldehyd octowy, ale również takie, które nie były dotychczas wiązane z tym fenotypem. Wśród tych ostatnich znalazł się na przykład gen fukozylotransferazy 2 (FUT2), którego zmienność jest związana z podatnością na zakażenie różnymi patogenami np. bakterią Helicobacter pylori czy ze skłonnością do wystąpienia choroby Crohna (https://bit.ly/2yE8iZI).

Korelacja genotypu i środowiska

W powszechnym mniemaniu wpływy genotypu i szeroko rozumianego środowiska na fenotyp są od siebie niezależne. Nic bardziej mylnego. Te dwie siły oddziałują na siebie na wiele różnych sposobów. Dzisiejszy wpis poświęcony jest jednemu z nich — korelacji genotypu i środowiska.

Wyróżnia się trzy rodzaje tego zjawiska. Korelacja pasywna ma miejsce, gdy przekazowi genetycznemu warunkującemu jakąś cechę towarzyszą warunki środowiskowe sprzyjające jej rozwojowi. Na przykład bardzo inteligentni rodzice będą przekazywać swojemu dziecku „sprzyjające” wysokiemu IQ geny, ale jednocześnie poprzez odpowiednie warunki środowiskowe zapewnią mu stymulację intelektualną. Korelacja aktywna ma miejsce w sytuacji, w której jednostka aktywnie poszukuje środowiska wzmacniającego jego genetycznie uwarunkowane właściwości. Na przykład osoba posiadająca genetyczną skłonność do podejmowania ryzyka wyszukiwać będzie takie aktywności, które jej tego typu doznania zapewnią. Ostatni z wyróżnianych rodzajów korelacji genotypu i środowiska określany jest jako reaktywna. Ogólnie opisuje ona sytuacje, w których środowisko zwrotnie reaguje na genetycznie uwarunkowane cechy jednostki, osłabiając je lub wzmacniając.

Co wiadomo o genetycznych podstawach spektrum autystycznego?

Co wiadomo o genetycznych podstawach spektrum autystycznego? Stosunkowo dużo, lecz nadal wiele jest do odkrycia. Ale od początku. Spektrum autystyczne (ASD) to całościowe zaburzenie rozwoju, które według klasyfikacji amerykańskiej DSM-5 opiera się o istnienie dwóch osiowych grup objawów: (1) utrzymujących się deficytów w komunikacji społecznej i interakcjach społecznych w różnych kontekstach; oraz (2) ograniczonych, powtarzających się wzorców zachowań, zainteresowań lub działań. W różnych badaniach wykazano, że odziedziczalność spektrum autystycznego wynosi pomiędzy 40 a 80%, przy czym współczesne podejście zakłada kształtowanie się tego fenotypu w toku interakcji genotypu i różnych czynników środowiskowych (Chaste & Leboyer, 2012; o odziedziczalności pisałem tutaj: https://bit.ly/2Pq6tVM).

Geny źródłem szczęścia w związku?

Od paru lat można zaobserwować wzrost liczby rozwodów i malejącą liczbę małżeństw. W dzisiejszych czasach wydaje się, że instytucja małżeństwa traci powoli swój prestiżowy status - partnerzy coraz częściej nie decydują się na sformalizowanie związku a kiedy to się już dzieje, częściej się rozwodzą. Czy dzisiaj jesteśmy mniej zadowoleni z naszych partnerów? A może to geny dzisiejszych partnerów mieszają w całym tym równaniu?

Odpowiedzi na to pytanie może dostarczyć badanie Joan Monin i współpracowników z Yale University. Przebadali oni 178 małżeństw (łącznie 356 osób) w wieku od 37 do 90 lat. Każdy uczestnik poproszony został o wypełnienie ankiety, w której pytano o poczucie satysfakcji z małżeństwa i poczucie bezpieczeństwa w związku. Każdy uczestnik dostarczył również próbki śliny aby badacze mogli sprawdzić ich genotyp. Analiza tak zebranych danych wykazała, że jeśli chociaż jeden partner miał specyficzny zestaw genów zwany genotypem GG, to para deklarowała istotnie większą satysfakcję ze związku i większe poczucie bezpieczeństwa.

Inteligencję dziedziczy się wyłącznie po matce? Nie!

W sprawie rzekomo najnowszych odkryć dotyczących genetyki inteligencji pojawia się ostatnio wiele przekłamań. W największym skrócie, doniesienia te wskazują na rolę genów położonych na chromosomie X, uaktywniających się tylko wtedy, gdy zostaną odziedziczone od matek. Przy okazji, w tych samych notkach przeczytać można o tym, że inteligencja dziedziczona jest w 40-60 procentach.

Zacznijmy tym razem od końca. Zakres od 40 do 60 procent odnosi się do odziedziczalności inteligencji. Wskaźnik ten nie mówi nam w jakim stopniu dana cecha jest dziedziczona u konkretnej osoby. Odziedziczalność wyjaśnia jedynie różnice w populacji. Pisząc o tym, że inteligencja jest odziedziczalna w 50 procentach mam na myśli to, że wszelkie różnice pomiędzy osobami z określonej populacji w zakresie tej cechy wynikają w 50 procentach z wpływu genetycznego.

Biologiczne podstawy orientacji seksualnej u mężczyzn

Ostatni miesiąc przyniósł dwie ciekawe publikacje dotyczące biologicznych podstaw orientacji seksualnej u mężczyzn. Słysząc jęk rozczarowania Czytelniczek od razu wyjaśniam, że fenomen ten jest trudniejszy do badania u kobiet, a sama seksualność płci żeńskiej wydaje się o wiele bardziej skomplikowana niż u mężczyzn (mechanizmy kształtowania się preferencji seksualnych u obydwu płci też są najprawdopodobniej różne) [1]. Wspomniane przeze mnie dwa teksty to artykuł Sandersa i współpracowników, który ukazał się w Scientific Reports [2] oraz publikacja Bogaerta ze współpracownikami [3] (w tym z Malviną Skorską, doktorantką głównego autora, która jak się Czytelnicy domyślają jest polskiego pochodzenia), który pojawił się w Proceedings of the National Academy of Science of the USA.

Zapach pożądania?

Czy kiedykolwiek rozważaliście zakup feromonów bądź perfum z ich dodatkiem? Z pewnością wielu z was spotkało się już w sieci z reklamą takich produktów, a być może niektórzy z was już je sprawdzili. Jest to inwestycja opiewająca na kwoty w przedziale od 15 do nawet ponad 600 zł! Badania profesor Marthy McClintock pokazały m.in., że kobiety wdychające feromony innych kobiet mogą przechodzić menstruację w podobnym terminie, natomiast męskie feromony mogą potęgować kobiece podniecenie. Czy warto jednak zainwestować w feromony?