Tajniki pasjonującego działania

Czy zdarzyło ci się tak bardzo zaabsorbować w wykonywane zadanie, że zatraciłeś nie tylko poczucie czasu, ale również świadomość własnego istnienia? Czy zapomniałeś wtedy o codziennych zmartwieniach, a działanie sprawiało ci niesamowitą radość, satysfakcję i dawało spełnienie? Jeśli tak, to znaczy, że byłeś w stanie „przepływu”! Nicola Baumann i David Scheffer odkrywają mechanizmy działania tajemniczego „flow” na łamach Cognition and emotion.

Koncepcję przepływu zawdzięczamy węgierskiemu psychologowi, Mihalyi Csikszentmihalyi. W stanie przepływu odczuwamy pełnię szczęścia dzięki zaangażowaniu w wykonywane działanie. Skoro jest to tak wspaniałe doznanie, to jak można je osiągnąć? Csikszentmihalyi twierdzi, że sedno przepływu to równowaga pomiędzy umiejętnościami a poziomem trudności zadania. Aby osiągnąć stan przepływu, powinniśmy z jednej strony nieustannie poszukiwać wyzwań i stawiać sobie wysokie wymagania. Z drugiej strony, musimy być przekonani, że poradzimy sobie nawet z najtrudniejszymi wyzwaniami. Dzięki temu będziemy utrzymywać nasze umiejętności na najwyższym poziomie.

Nicola Bauman i David Scheffer postanowili skupić się na zbadaniu tajników przepływu rozumianego w kontekście motywacji osiągnięć. Charakteryzuje się on aktywnym poszukiwaniem i angażowaniem się w ambitne zadania  i jednoczesnym czerpaniem radości z osiągania mistrzostwa w ramach podejmowanych wyzwań. Taka tendencja do poszukiwania przepływu w dziedzinie osiągnięć stanowi połączenie dwóch czynników: najpierw musimy zauważyć pewien problem lub trudność, z którym chcemy się zmierzyć. Następnie potrzebujemy motywacji, aby swój zamiar wprowadzić w życie i tym samym osiągnąć mistrzostwo w danej dziedzinie. Zarówno pierwszy, jak i drugi krok wiąże się z określonymi zmianami afektywnymi. Koncentracja na problemie wiąże się z obniżonym pozytywnym nastrojem, natomiast skupienie na mistrzostwie jest związane ze zdolnością do przełamania obniżonego pozytywnego afektu. Umożliwia to całkowite zaangażowanie nawet w najtrudniejsze zadanie.

W jaki sposób badacze wykorzystali wiedzę na temat przepływu do zrealizowania swojego badania? Po pierwsze, założyli, że ludzie różnią się tendencją do poszukiwania przepływu w dziedzinie osiągnięć. Tę stosunkowo stałą dyspozycję człowieka zmierzyli za pomocą testu opartego na OMT. Po drugie, psychologowie postanowili sprawdzić czy wyniki OMT odzwierciedlają się w faktycznym przeżywaniu przepływu przy wykonywaniu różnych zadań. Po trzecie, sprawdzano jaka jest relacja pomiędzy „czystą” nAch, a tendencją do przepływu mierzoną za pomocą OMT. Różnica między nimi jest dosyć ważna. NAch nie musi oznaczać, że robimy coś dla samej przyjemności wykonywania zadania, bez dodatkowych, zewnętrznych korzyści wynikających z działania. Natomiast przepływ jest ściśle związany z tym, że czerpiemy satysfakcję z samego wykonywania zadania, nie zważając na dodatkowe profity. Ostatnim celem badania było sprawdzenie osobowościowych predyspozycji tendencji do poszukiwania przepływu w dziedzinie osiągnięć. Są one związane z określonymi zmianami afektywnymi. Obniżony pozytywny nastrój pojawia się u osób, których styl osobowości można określić jako niezależny. Z kolei umiejętność pokonywania obniżonego pozytywnego afektu można zaobserwować u osób, które są skupione na osiąganiu mistrzostwa w tym, co robią. Podejrzewano, że połączenie tych dwóch predyspozycji osobowościowych najbardziej sprzyja osiąganiu stanu przepływu.

Do udziału w badaniu zaproszono studentów. Podczas pierwszej sesji poproszono o wypełnienie TAT, mierzącego nAch. Na kolejnym spotkaniu studenci wypełnili pozostałe kwestionariusze: OMT, PSSI, MET. Miesiąc później wzięli udział w pięciu różnych grupowych zadaniach wykonywanych na świeżym powietrzu. Udowodniono, że każde z nich może wzbudzić przepływ u większości ludzi. Uczestnicy m.in. mieli zbudować pomost na jeziorze, przejść przez labirynt w ciemności, rozwiązując po drodze zagadki, oraz wspiąć się na wysoką drabinę, w której brakowało szczebli.  Co jakiś czas przerywano im i proszono, aby wypełnili FKS.

Wyniki potwierdzają istnienie stałej predyspozycji do poszukiwania przepływu w dziedzinie osiągnięć – predyspozycja ta (OMT) miała związek z poziomem przepływu odczuwanym podczas rozwiązywania zadań terenowych (FKS). Co więcej, okazało się, że poszukiwanie przepływu w dziedzinie osiągnięć nie współwystępuje z nAch! Tak więc samo dążenie do osiągnięć nie musi sprzyjać odczuwaniu przepływu. Badacze wykazali, że bycie kompletnie zaabsorbowanym w wykonywane zadanie wiąże się również ze specyficzną konfiguracją cech osobowości: wysoce niezależne osoby (PSSI), które jednocześnie były zorientowane na mistrzostwo (MET), miały wyższe wyniki w skali przepływu związanego z osiągnięciami. Natomiast uczestnicy, którzy mieli niskie wyniki na skali PSSI, mieli ogólnie niskie wyniki w teście OMT.

Choć przepływ może być fantastycznym przeżyciem, wydaje się być niezwykle złożonym mechanizmem psychologicznym. Być może kolejne badania, szczególnie eksperymentalne, przyniosą więcej wglądu w ten fascynujący proces i zaoferują kolejne cenne wskazówki umożliwiające wejście w stan „flow”.